• Mayıs 1, 2023

Deja vu (dejavu) nedir ve beynimizde neler oluyor?

Deja vu (dejavu) nedir ve beynimizde neler oluyor?

Daha önce hiç deja vu (dejavu) oldunuz mu? Ya da şöyle soralım daha önce hiç aynı anı yeniden yaşıyormuş gibi hissettiniz mi? Hazırlıksız yakalandığınız dejavu anlarında zihninizde neler olduğunu öğrenmek istiyorsanız doğru yerdesiniz. Size küçük bir ipucu verelim; iki düşünce akışının çarpıştığı anlarda beynin küçük bir aksaklık yaşadığı düşünülüyor.

Tam yazımı ile “Déjà vu” kelimesi Fransızca’dan geliyor ve “zaten görüldü” anlamını taşıyor. Bir şeyi daha önce gördüğünüzü hissettiğiniz halde onu daha önce yaşamadığınızı biliyorsanız “dejavu” oluyorsunuz demektir. Bu ürkütücü deneyim insanların neredeyse hepsinin yaşadığı -yüzde 97- ve bazı insanların da düzenli olarak deneyimlediği yaygın bir süreç. Üstelik yeni değil.

St. Augustine adındaki eski bir filozof bu kavramı MS 400 yıllarında “sahte anı” olarak adlandırıyor ve dejavu kelimesi 1890 yılında ilk defa Emile Boirac tarafından kullanılıyor. 1928 yılında Edward Titchener’in kitabında tanımlanan dejavu, bir hafıza hatası olarak görülüyor. Sonrasında bilim insanı Alan Brown geçmişte yapılan araştırmalara bakarak birtakım bulguları bir araya getirmeye çalışıyor. İlk başta elde ettikleri deneyimler daha çok paranormal olaylar gibi görünse de insanların üçte ikisinin sahte anılar yaşadığını anlıyor. Bununla da kalmayıp dejavu ile ilgili en yaygın belirtilerin bir sahne, yer veya konuşma anı olduğunu da ortaya koyuyor.

dejavu

Brown, ayrıca dejavu ve beynin bazı bölgeleri arasında da bir ilişki olabileceğini vurguluyor. Bu çalışmalar sonrasında daha fazla bilim insanına ulaşabilmek adına araştırmasını bilimsel bir dergide ve kitapta yayınlıyor. Böylelikle Brown, yüzyıllarca araştırılacak bir olgunun temellerini bir araya getirerek bilim adına oldukça faydalı bir girişimde bulunmuş oluyor.

Buna ne sebep oluyor?

Dejavu ile ilgili yapılan ilk çalışmalar bunun bir hafıza meselesi olduğunu gösteriyordu. Hatta hepimizin bildiği meşhur Matrix filmi de bu konuya atıfta bulunuyor ve birçok kişiyi bu kavram hakkında bilgi sahibi yapıyor.

Detaylanan araştırmalar dejavu’nun iki farkındalık anının çarpışmasından meydana geldiğini düşünüyor. Yani insanlar bu durumu tanımlıyor ancak yanlış bir hatırlama olduğunu da biliyor. Bu önemli özellik kişinin daha önce böyle bir anı yaşadığını fark etmemesi olarak da anlatılabilir.

Bazen nadir de olsa yaşadığımız ilk anı unuturuz ve ikinci anı yaşadığımız zaman dejavu olduğumuzu düşünebiliriz. Buna bölünmüş algı denir ve birinciden hemen sonra gelen ikinci algı bilinçli olarak deneyimlenen algı konumuna gelir. Kısmen işlenen birinci anın üzerine ikinci geldiğinde ilk deneyimin farkında olmayabiliriz.

dejavu

Konuyla ilgili elbette birçok teori var. İnsanın yaşamadığı bir anı hatırlaması çok da mümkün değil gibi görünüyor. İnsanlar geçmiş yaşam hatıralarının gün yüzüne çıktığını ya da durugörü gibi bilimsel olmayan açıklamalara da inanabiliyor. Ancak bilimsel olarak en yaygın görüş senkronize olamayan nöronlar gibi görünüyor.

Elbette beynimiz de bazı kusurlara sahip. Bu nedenle yapılan araştırmalar dejavu’nun daha önceden görülen ama tam olarak hatırlanmayan bir anın genel hatları ile uyuştuğu zaman ortaya çıktığını düşünüyor. Bu silik anları yeniden hatırladığımızda o an yaşadığımızdan farklı olsa da bazı olguların birebir örtüşmesi durumun hem farkında olmayı hem de aynısı zannetmenin sebebini açıklıyor.

Dejavu, çoğu zaman bir hastalığın belirtisi değildir ve korkmaya gerek yoktur. Ancak bazı gruplar daha sık dejavu olduklarını belirtebilir. Şizofreni, epilepsi, endişe ve vasküler bunama gibi koşullarda insanların daha fazla dejavu yaşadıkları düşünülürken; yorgun ve stresli kişilerin de daha sık bu durumla karşılaştığı söyleniyor.

Tüm koşullara ve daha saymadığımız onlarca teoriye rağmen dejavu’nun herhangi bir psişik güçle ilgili olmadığını, bunun yalnızca bilimle açıklanabileceği ve sinirbilimin daha birçok sırrının çözülmek için beklediğini bilmek gerekiyor. Gelecekte yapılacak olan araştırmaların bu konuyu da aydınlatması bekleniyor.