• Nisan 5, 2023

Dark Pattern: İrademiz ele mi geçiriliyor?

Dark Pattern: İrademiz ele mi geçiriliyor?

Dark Pattern ya da Türkçe karşılığı ile “koyu desenler” kullanıcı deneyimi tasarımcılarının (UX designer), kullanıcıların uygulamaları kullanma alışkanlıklarından faydalanılarak oluşturulan aldatıcı bir kullanıcı deneyimidir.

Koyu desenler terimi 2010 yılında kullanıcı deneyimi uzmanı olan Harry Brignull tarafından, farklı karanlık desenleri adlandırmaya ve bunları kullanan şirketleri ortaya çıkarma yönelik açtığı web sitesini başlattığında ortaya çıkıyor. O zamandan beri hayatımızın içinde olan koyu desenler, manipülatif teknikler kullanarak kullanıcıları bir şekilde “ikna” etmeyi başarıyor.

Basitçe anlatmak gerekirse koyu desenler, insanları başka türlü yapmayacakları kararları almaları veya eylemleri gerçekleştirmeleri için kandıran özenle hazırlanmış arayüzlerdir. Bunlar küçük ihlallerden açık yalanlara kadar uzanabilir ancak hepsinin ortak noktası kullanıcılarının niyetlerini suistimal ederek zaman veya paraya mal olmalarıdır.

dark pattern

Aslına bakılırsa karanlık desenler müşterileri mutsuz eder ve güven kaybına sebep olur. Satın alma kararlarında müşteri deneyiminin en önemli unsurlarından biri olarak fiziksel hayattaki kötü müşteri deneyimi ile eş değer olarak görülür. Bu da aslında müşterilerin satın alma davranışını ya da sadakatini etkileyen önemli faktörlerden biridir.

Hepimiz biliyoruz ki web siteleri ya da uygulamaları kullanırken bir dizi prosedür karşımıza çıkıyor. Günlük yaşantımızın büyük bir kısmını internette geçirdiğimizi düşünürsek de hepsini okumamız mümkün değil. Genellikle bunlara göz gezdirir ve varsayımda bulunarak çeşitli eylemler gerçekleştiririz. Şirketler ise bunu, bir şey söylerken aslında başka bir şey söylüyormuş gibi yaparak sizi manipüle eder ve “dark pattern” uygular. Eğer bu durumlarda kendinizi savunmak istiyorsanız karanlık kalıpları öğrenerek bu tasarım hilelerine karşı önlem alabilirsiniz. Şimdi dark pattern çeşitlerine bakalım.

Karanlık desen çeşitleri

Hileli sorular (Trick questions): Web sitelerinde birçok form doldurduğunuzu varsayarsak artık karşınıza çıkan formların ne demek istediğini daha kolay anladığınızı düşünebiliriz. İşte bunun farkında olan UX tasarımcıları da insanların bir soruyu istemedikleri bir şekilde yanıtlamaları için bu tekniği kullanarak hileli sorular yöneltiyor. Bu nedenle bir şeyi reddetmek ya da kabul etmek istiyorsanız karşınıza çıkan kutucuklarda ne yazdığını daha detaylı okuyabilirsiniz.

Sepete gizlice girmek (Sneak into basket) : Bu karanlık model genellikle bir onay kutusu ekleyerek alışveriş yaptığınız sepete fazladan bir öge koymanızı sağlar. İnsanların bunu fark etmesi ve bu özellikleri devre dışı bırakması zordur bu nedenle kendinizi istemediğiniz bir ürünü satın almış olarak bulabilirsiniz.

Roach motel (Roach motel): Adını, hamamböceklerini yakalamak için tasarlanan hamamböceği yem cihazından alan bu model, bir siteden dışarı çıkmayı imkansızlaştıran örnekleri anlatmak için kullanılıyor. Oysaki kullanıcıların hesap açması kolayca mümkün olurken bir hesabı kapatmak olabildiğince gizli ve uç köşelere saklanmıştır. Bunu, sosyal medya hesaplarınızı kapatmak isterken rahatlıkla gözlemleyebilirsiniz.

Gizlilik tartışması (Privacy zuckering): Facebook, ilk zamanlarından kullanıcıların istemeden daha fazla kişisel bilgileri paylaşmasına neden olması ile biliniyordu. Bu nedenle bu karanlık modelin adı Facebook CEO’su Mark Zuckerberg’den geliyor. Mahremiyet hırsızlığı olarak adlandırabileceğimiz bu tasarım hilesi, sizin hakkınızda toplanan verileri bir şekilde kabul etmenizi sağlayarak bu verileri satmalarına imkan veren hüküm ve koşulları bilinçsizce onaylamanıza yol açıyor.

Fiyat karşılaştırma önleme (Price comparison prevention): Birçok web sitesi benzer ürünlerin fiyatlarını karşılaştırma imkanı sunar ancak sunmuyorsa bu karanlık desenlerin işidir. Bilinçli karar vermenizi engelleyen bu hile sebebi ile seçenekler arasında karşılaştırma yapamazsınız ve bu nedenle yanlış seçim yapabilirsiniz.

Yanlış yönlendirme (Misdirection): Diğer yanlış yönlendirme biçimleri gibi bu karanlık desen de başka bir şeyi gözden kaçırmanız için dikkatinizi bir şeye odaklamanızı sağlıyor. Örneğin bir sayfada üyeliğinizi iptal etmek istiyorsunuz ancak sayfa sizi avantajlarla dolu başka bir yere yönlendiriyor. Burada gözden kaçırılan ise üyeliğinizi iptal etmenizi sağlayacak olan bölümün küçük ve düz bir şekilde yer alıyor olmasıdır.

Gizli maliyet (Hidden costs): Ödeme işlemleri genelde sayfada geçirdiğiniz sürenin sonuna geldiğinizi işaret eder. Ancak bu aşamada vergi, kargo vb. işlemler sepetinize yansır ve beklemediğiniz ücretlerin ortaya çıktığını görebilirsiniz.

Yem ve geçiş (Bait and switch): Adından da anlaşılacağı üzere bu modelde insanlar başka bir sonuç bekleyerek eylemde bulunur ancak bunun yerine başka bir sayfa açılarak başka bir işlem gerçekleştirilir. Örneğin “X” düğmesi bir sayfayı kapatmak anlamına gelir ancak bazı şirketler bu ikona tıklandığı zaman güncelleme başlatır ve pop-up’tan kurtulmak yerine istenmeyen bir eylemin başlangıcı olur.

dark pattern

Utandırmayı onaylamak (Confirmshaming): Kullanıcıyı bir şeyi seçmesi için bilinçli olarak yönlendirmenin örneğidir. Bunun için reddetme seçeneği yerine üzgün emoji ya da kullanıcıyı bunu seçtiği için utandıracak farklı yöntemler tercih edilir.

Gizli reklamlar (Disguised ads): Ne olduğunu bilmeseniz bile muhtemelen web sitelerinde gizlenmiş bir reklama rastlamışsınızdır. Gizli reklamlar, sitenin geri kalanındaki içerik gibi göründüğü için tıklama oranını arttırır.

Zorla süreklilik (Forced continuity): Bir uygulamanın deneme sürümünü aldınız varsayın, 3 gün sonra birden kartınızdan belirli bir tutarın çekildiğini gördünüz. İşte herhangi bir uyarı yapmadan sessizce ücret alındığı zaman üyeliğin iptal edilmesi zorlaştırılır ve bu da kullanıcı için olumsuz bir tecrübe haline dönüşür.

Arkadaş spam’ı (Friend spam): Şirket, arkadaşlarınızı bulmak adına sizden e-posta ya da sosyal medya izinlerinizi ister ancak kendi istediği bir sonuç için bu izni kullanabilir. Örneğin sizden geldiğini iddia ettiği bir mesajla bağlantılarınıza spam gönderebilir.

Bu örneklerden de görüldüğü üzere karanlık desenler (dark pattern) yani dark dessert günümüzde sıklıkla kullanılıyor. Ancak şirketler tüm bunları yaparken kullanıcı sadakatini yok etme ihtimali, kötü niyet ve müşteri kaybına da sebep olabilir. Tasarımcılar bu kalıpları kullanmak yerine çok daha şeffaf bir kullanıcı deneyimi sunarak, kısa vadeli kazançlar yerine çok daha gelişmiş bir müşteri deneyimi sunabilir. Çünkü kullanıcıların şu an istediği en önemli şeyler şeffaf, orijinal ve güvenilir marka arayışıdır.